BBT liên lạc với hh Dương Xuân Lương và được hh cho biết BBT Báo Tiếng Dân biên tập lại và gửi cho hh xem trước. Hh đồng ý theo bài dưới đây. BBT Blog đăng nguyên văn cả hai bài. Kính
Về một số nhận định chưa chính xác liên quan đến Đạo Cao Đài và vai trò của ông Ngô Đình Nhu
Dương Xuân Lương
5-1-2025
Bài viết “Phú Quốc, Tây Ninh và cuộc chiến 300 năm trên bán đảo Đông Dương” của ông Nguyễn Lương Hải Khôi là một nỗ lực tiếp cận lịch sử Việt Nam từ góc nhìn dài hạn, kết nối các yếu tố địa lý, chính trị và văn hóa trong một bức tranh tổng thể.
Trong bài viết đó, tác giả có dành một phần đề cập đến Đạo Cao Đài, đặc biệt là vai trò của chính quyền Ngô Đình Diệm – Ngô Đình Nhu đối với sự phát triển của tôn giáo này. Tuy nhiên, khi đối chiếu với các tư liệu lịch sử và pháp lý đã được công bố, có thể thấy một số nhận định cần được trao đổi thêm để bảo đảm sự chính xác và cân bằng trong cách tiếp cận vấn đề.
Bài phản biện gốc:
https://khoinhonsanh2014.blogspot.com/2026/01/6280-ong-nguyen-luong-hai-khoi-lay.html#more
BBT Báo Tiếng Dân biên tập lại:
Trước hết, về mặt thuật ngữ và cấu trúc tổ chức, Đạo Cao Đài (Đại-Đạo Tam-Kỳ Phổ-Độ), thành lập năm 1926, có một hệ thống tổ chức đặc thù, được xây dựng theo triết lý “Quốc Đạo”. Theo đó, Đạo có trung ương duy nhất là Tòa Thánh Tây Ninh, đồng thời có các cơ sở địa phương gọi là Thánh Thất hoặc Tịnh Thất.
Sự phân biệt này không chỉ mang tính danh xưng mà còn phản ánh bản chất tổ chức và thẩm quyền trong hệ thống đạo. Việc chưa phân biệt rõ giữa Tòa Thánh và Thánh Thất dễ dẫn đến những suy luận chưa thật phù hợp, nhất là khi bàn về quy hoạch, giao thông hay các chính sách được cho là liên quan đến trung ương của Đạo.
Liên quan đến vấn đề phát triển của Đạo Cao Đài, cần nhắc lại rằng trong giai đoạn từ 1926 đến 1938, Đạo đã hình thành một hệ thống tổ chức tôn giáo – xã hội tương đối hoàn chỉnh. Các văn bản nền tảng như Tân Luật, Pháp Chánh Truyền, Luật Mậu Dần cùng cơ chế Tam quyền phân lập (Bát Quái Đài, Hiệp Thiên Đài, Cửu Trùng Đài) đã xác lập rõ tính pháp quyền và tính độc lập của Đạo đối với chính quyền thế tục. Bên cạnh đó, các lĩnh vực giáo dục, y tế, phước thiện, kinh tế và hành chính cũng được tổ chức và vận hành tương đối đồng bộ từ trước năm 1938. Những thành quả này được ghi nhận rộng rãi trong các tài liệu lịch sử của chính Đạo Cao Đài cũng như trong các công trình nghiên cứu về tôn giáo ở Việt Nam.
Trong bối cảnh đó, việc gắn các thành quả hình thành và phát triển nói trên với vai trò của ông Ngô Đình Nhu cần được xem xét thận trọng. Về mặt niên đại, ông Ngô Đình Nhu chỉ bắt đầu tham gia đời sống chính trị ở miền Nam Việt Nam sau năm 1954, tức là nhiều năm sau khi các thiết chế căn bản của Đạo Cao Đài đã được hoàn chỉnh.
Về mặt pháp lý và tổ chức, ông Ngô Đình Nhu không phải là tín đồ Cao Đài, không giữ bất kỳ chức vụ nào trong Hội Thánh và cũng không có thẩm quyền trong hệ thống điều hành của Đạo. Cho đến nay, các tài liệu công khai chưa cho thấy sự tồn tại của một văn bản chính thức nào do ông Ngô Đình Nhu ban hành liên quan trực tiếp đến việc xây dựng hay phát triển tổ chức Đạo Cao Đài.
Một điểm khác cũng cần được trao đổi thêm là nhận định cho rằng chính quyền Ngô Đình Diệm – Ngô Đình Nhu đã “đánh tan” các nhóm Cao Đài muốn cát cứ. Theo các tư liệu hiện có, việc Quốc gia hóa Quân đội Cao Đài vào ngày 2-5-1955 là một tiến trình chính trị – pháp lý, được thực hiện thông qua các thỏa thuận và văn bản hành chính, trong đó có Thánh lịnh của Hội Thánh. Các hồi ký và ghi chép đương thời cho thấy, quá trình này không gắn với một trận giao tranh quân sự cụ thể theo nghĩa thông thường. Vì vậy, cách diễn đạt “đánh tan” có thể gây ấn tượng về một hành động quân sự mang tính đối đầu, trong khi bản chất sự kiện phức tạp và cần được mô tả cẩn trọng hơn.
Bên cạnh đó, các sự kiện xảy ra sau năm 1955 cho thấy mối quan hệ giữa chính quyền Ngô Đình Diệm và Đạo Cao Đài không hoàn toàn suôn sẻ. Việc Đức Hộ Pháp phải rời Tòa Thánh, sống lưu vong tại Campuchia, cũng như các hạn chế đối với hoạt động tôn giáo của Hội Thánh trong những năm cuối thập niên 1950 và đầu thập niên 1960, là những dữ kiện lịch sử đã được ghi nhận trong nhiều tài liệu. Những sự kiện này cho thấy cần có cái nhìn toàn diện và nhiều chiều hơn khi đánh giá vai trò của chính quyền đương thời đối với Đạo Cao Đài.
Từ những trao đổi trên, có thể thấy rằng việc nghiên cứu và diễn giải lịch sử Đạo Cao Đài đòi hỏi sự chú ý đặc biệt đến thuật ngữ chuyên môn, bối cảnh pháp lý và niên đại của các sự kiện. Những đóng góp của ông Nguyễn Lương Hải Khôi là đáng trân trọng trong việc khơi gợi thảo luận. Tuy nhiên, để các thảo luận này đạt được độ chính xác và giá trị học thuật cao hơn, việc đối chiếu chặt chẽ với tư liệu gốc và lịch sử nội tại của Đạo Cao Đài là điều cần thiết.
Trao đổi và phản biện, khi được thực hiện trên tinh thần cầu thị và tôn trọng sự thật lịch sử, sẽ góp phần làm sáng tỏ thêm những vấn đề còn khác biệt trong nhận thức, cũng như giúp công chúng có cái nhìn đầy đủ và cân bằng hơn về vai trò của các tôn giáo trong lịch sử Việt Nam hiện đại.
