Tự do ngôn luận: khi nào đi quá xa?
23 tháng 4 năm 2026
Hải Di Nguyễn
Khi nói về nhân quyền, có lẽ quyền được nhiều người biết tới nhất và nhắc tới đầu tiên là tự do ngôn luận. Trong Hiến pháp Hoa Kỳ, đó là Tu chính án đầu tiên.
Nhưng khi nào là đi quá xa?
https://machsongmedia.org/all/vietnam/nhan-quyen/tu-do-ngon-luan-khi-nao-di-qua-xa.html#more-6641
Lằn ranh trong luật pháp
So với châu Âu, có thể nói luật pháp Hoa Kỳ bảo vệ quyền tự do ngôn luận mạnh mẽ hơn. Người Việt ở Mỹ vì thế lắm lúc chủ quan, nghĩ mình muốn nói gì thì nói, muốn viết gì thì viết. Nhưng thực tế không phải vậy.
Tự do ngôn luận không có nghĩa là tự do phỉ báng. Bạn có thể nói “X ngu như bò” vì đó là nhận xét cá nhân, nhưng không thể nói “X tham gia buôn người” hay “X lừa đảo, trốn nợ” nếu không đúng sự thật và không thể chứng minh.
Tự do ngôn luận không có nghĩa là tự do đe dọa và kích động bạo lực. Bạn có thể mặc cái áo với hàng chữ khơi khơi “Giết bọn cưỡng hiếp”, nhưng không thể gửi thư tới nhà dọa giết ai đó, hoặc công bố địa chỉ nhà riêng và kêu người khác tới hành hung.
Quyền tự do ngôn luận tất nhiên không bảo vệ những hành vi phạm tội như lừa đảo, hay đăng tải các hình ảnh, video lạm dụng tình dục trẻ em.
Hiện nay, các nước dân chủ phương Tây đều bị lên án là có khuynh hướng độc tài, siết chặt tự do ngôn luận. Năm ngoái, chính phủ Hoa Kỳ bị chỉ trích là chà đạp lên tự do ngôn luận và tự do internet khi yêu cầu người làm đơn xin visa cung cấp tài khoản mạng xã hội, và tuyên bố sẽ xem xét mạng xã hội trong quá trình duyệt visa vào Mỹ. Mặt khác, cuối năm 2025, chính phủ Anh Quốc bị phê phán gay gắt khi cấp quốc tịch và đưa vào nước Anh nhà hoạt động người Ai Cập Alaa Abd El Fattah, từng viết trên Twitter là ghét dân da trắng, gọi người Anh là “chó và khỉ”, kích động bạo lực, ủng hộ khủng bố giết người.
Trong khi đó, Anh Quốc từng bắt tù một số người chỉ vì viết gì đó bị xem là “ngôn ngữ hận thù” (hate speech) trên Twitter.
Tranh luận về tự do ngôn luận: mâu thuẫn giá trị
Bức tượng của George Orwell, tác giả “Trại súc vật” và “1984”, trước tòa nhà BBC ở London, với dòng chữ “Nếu tự do có nghĩa gì đó, đó là quyền nói với người khác những điều họ không muốn nghe” (hình lấy từ Wikipedia Commons, của JRennocks).
Một trong những vấn đề lớn nhất trong xã hội dân chủ phương Tây nhiều năm qua, theo tôi, là mâu thuẫn giá trị. Bảo vệ tự do ngôn luận hay bảo vệ trẻ em trên internet? Bảo vệ tự do ngôn luận hay bảo vệ các cộng đồng thiểu số? Bảo vệ tự do ngôn luận hay tránh xúc phạm các tôn giáo khác? Bảo vệ tự do ngôn luận hay ưu tiên an ninh quốc gia? Bảo vệ tự do ngôn luận hay giấu bớt thông tin để tránh kích động hận thù và mâu thuẫn xã hội? Bảo vệ tự do ngôn luận hay hạn chế tin giả và thuyết âm mưu?
Chẳng hạn, ở Vương quốc Anh trong vài năm gần đây có vụ tranh cãi khi ông Hamit Coskun bị truy tố (dù sau đó kháng cáo thành công) do đốt cuốn Quran trước Sứ quán Thổ Nhĩ Kỳ. Một phe nói phạt là phải, tại sao tấn công, phỉ nhổ lên tôn giáo người khác? Một phe nói có thể cá nhân không ủng hộ đốt sách tôn giáo, nhưng Anh là nước tự do, tại sao lại tước đi quyền biểu đạt của người khác, đặc biệt khi Anh không còn luật chống báng bổ (blasphemy)?
Một chủ đề khác cũng gây tranh cãi ở Anh Quốc là các vụ biểu tình chống Israel gần như đều đều mỗi tuần từ ngày 8/10/2023. Một phe nói đó là quyền tự do biểu đạt và biểu tình, nếu kêu gọi chính phủ cấm một nhóm biểu tình, sẽ cho họ cái quyền siết chặt tự do và cấm đoán mọi nhóm khác. Một phe nói, ủng hộ tới bao giờ khi tuần nào cũng có biểu tình, tốn kém lực lượng cảnh sát, có nhiều câu hô hào kích động bạo lực hoặc ủng hộ khủng bố, và ngày càng có nhiều vụ tấn công vào cộng đồng Do Thái?
Ngoài luật pháp
Cũng nên nhớ rằng, quyền tự do ngôn luận chủ yếu bảo vệ người dân không bị chính phủ trừng phạt hay cầm tù vì câu nói hay bài viết, không nhất thiết bảo vệ quyền muốn nói gì thì nói trong mọi bối cảnh khác.
Chẳng hạn, trong 10 năm qua các nước phương Tây thường nói tới khái niệm cancel culture (văn hóa bài trừ hay văn hóa xóa sổ). Nhưng trong trường hợp nào tòa án nên đứng về phía người bị mất việc hoặc mất diễn đàn, nói quyền tự do ngôn luận phải được tôn trọng? Trong trường hợp nào một công ty có quyền tự do ngừng hợp tác với ai đó vì phát ngôn không phù hợp với giá trị công ty?
Giới hạn trên mạng xã hội
Tương tự, mạng xã hội là công ty tư nhân và có nguyên tắc, quy định riêng.
Chẳng hạn, bạn sẽ không đi tù nếu công khai danh tính và tiết lộ thông tin về ai đó trên Facebook, nhưng đó là vi phạm tiêu chuẩn cộng đồng; bạn sẽ không bị cảnh sát gõ cửa nếu dùng AI so sánh ai đó với con chó, nhưng Facebook có thể xóa đi; bạn có thể bị phạt chỉ khi bị kiện vì phỉ báng chuyện “giường chiếu” của ai đó, nhưng Facebook có thể xóa bài hoặc thậm chí “treo” tài khoản.
Để tranh đấu cho tự do ngôn luận, cần biết đâu là giới hạn, và cần tôn trọng quyền tự do ngôn luận của người khác, ngay cả khi mình cảm thấy bị xúc phạm.
